Niewypłacalność. Podstawa ogłoszenia upadłości konsumenckiej.




Niewypłacalność jest podstawową przesłanką ogłoszenia upadłości. Tylko wobec osoby niewypłacalnej można ogłosić upadłość konsumencką.

Obecnie obowiązujące przepisy ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze w art. 11 ust. 1  przewidują, że niewypłacalną jest osoba, która „nie wykonuje swoich wymagalnych zobowiązań pieniężnych”.  Definicja skupia się zatem na samym fakcie zaprzestania płacenia swoich wymagalnych (termin płatności już minął) długów.

Należy bardzo wyraźnie podkreślić, że niewypłacalność konsumenta występuje wyłącznie w aspekcie dynamicznym jego wypłacalności tzn. płynności finansowej. Nie jest podstawą do przyjęcia jego niewypłacalności fakt przerostu zadłużenia wobec majątku. Nadmierne zadłużenie (brak majątku wystarczającego na zaspokojenie długów) nie stanowi – w przypadku osoby fizycznej regulującej w terminie swoje zobowiązania pieniężne –  podstawy do uznania jej za osobę niewypłacalną.

W odróżnieniu od sytuacji przedsiębiorcy, konsumenta nie obowiązuje nakaz złożenia takiego wniosku, a co za tym idzie, nie wiąże go również żaden termin do złożenia takiego wniosku. Możliwość złożenia wniosku jest dla konsumenta przywilejem, a nie obowiązkiem. Nie ma znaczenia w jakim terminie po wystąpieniu niewypłacalności złożymy wniosek, ale już ma znaczenie jak zachowywaliśmy się po wystąpieniu stanu niewypłacalności – czy będąc osobami niewypłacalnymi nie działaliśmy z pokrzywdzeniem wierzycieli, bądź nie zaciągaliśmy w sposób lekkomyślny kolejnych zobowiązań.

Ponadto, istotną różnicą pomiędzy przedsiębiorcami a konsumentami jest możliwość występowania wyłącznie jednego wierzyciela (np. banku udzielającego kredytu hipotecznego na zakup mieszkania) w upadłości konsumenckiej. W przypadku przedsiębiorców – z uwagi na grupowy charakter postępowania upadłościowego – koniecznym warunkiem ogłoszenia upadłości jest występowanie co najmniej dwóch wierzycieli.

W przypadku konsumentów nie istnieje (inaczej niż u przedsiębiorców) żadna procedura sądowa umożliwiająca zapobieganie niewypłacalności, w przypadku gdy konsument jest nią zagrożony. Na przykład w sytuacji, gdy wypowiedziano mu umowę o pracę i biegnie okres wypowiedzenia. Zatem dłużnik wie, że utraci wypłacalność z końcem okresu wypowiedzenia umowy i stanie się osobą niewypłacalną. Niestety dłużnikowi pozostaje jedynie szukać ugody z wierzycielem bądź „czekać” na swoją niewypłacalność i możliwość zgłoszenia wniosku o upadłość konsumencką.

Powyższa definicja oznacza to w praktyce, że konsument staje się niewypłacalny w sytuacji, gdy  zaprzestał spłaty, nie zapłacił w terminie wymagalności dwóch kolejnych długów nawet wobec jednego wierzyciela. Mogą to być n.p. dwie kolejne raty jednego kredytu bądź dwóch różnych pożyczek/kredytów. Oczywiście założyć należy, że wymagalne długi  nie zostaną spłacone.

Konieczne do powstania stanu niewypłacalności jest stanowcze żądanie zapłaty od wierzyciela –  naleganie z jego strony na dokonanie zapłaty długu.

Przy czym nie jest istotne dla powstania stanu niewypłacalności :

  • Liczba wierzycieli – wystarczy jeden.
  • Niewykonywanie zobowiązań nawet o niewielkiej wartości.
  • Przyczyna zaistnienia niewypłacalności (ma to znaczenie tylko jako przesłanka oddalenia wniosku o ogłoszenie upadłości konsumenckiej).
  • Charakter długu (prywatny bądź publicznoprawny, konsumencki bądź gospodarczy).

Stan niewypłacalności ustaje z chwilą zawarcia z wierzycielem będącym najczęściej bankiem, umowy restrukturyzacyjnej (innej ugody, porozumienia co do sposobu i terminu spłaty) dotyczącej wymagalnego długu. Dochodzi wtedy do zawarcia nowej umowy, która przywraca dłużnikowi wcześniej niewypłacalnemu jego płynność finansową, a zatem odzyskuje on swoją wypłacalność.

Stan niewypłacalności nie powstaje w przypadku braku zapłaty na rzecz jednego wierzyciela (gdy nie istnieją inni), jeżeli dłużnik nie uznaje swojego długu wobec tego wierzyciela, a więc kwestionuje istnienie długu co do zasady.

Moment ustalenia daty niewypłacalności istotnie wpływa na położenie prawne takiego dłużnika, jego prawa i obowiązki. Przede wszystkim w kontekście możliwości zawinionego pogłębienia stopnia niewypłacalności będącego przesłanką oddalenia wniosku o upadłość konsumencką.

Przypomnijmy, że podstawową przesłanką o charakterze bezwarunkowym oddalenia wniosku o upadłość konsumencką jest nie tylko doprowadzenie do niewypłacalności, ale również zwiększenie w istotny sposób stopnia niewypłacalności w sposób celowy (umyślny) bądź lekkomyślny (rażące niedbalstwo).

Obecnie obowiązująca definicja stwarza znaczące ryzyko dla konsumentów zamierzających złożyć wniosek o ogłoszenie upadłości konsumenckiej w przypadku, gdy zaciągali dobrowolnie kolejne zobowiązania w czasowej bliskości daty niewypłacalności.  Wynika to z faktu, że istotną kwestią dla określenia czy dłużnik zaciągał kolejne zobowiązania będąc już osobą niewypłacalną, a więc istotnie pogłębiał stopień swojej niewypłacalności, jest DATA NIEWYPŁACALNOŚCI – chwila powstania stanu niewypłacalności.

Definicja niewypłacalności zatem istotnie wpływa na ustalenie daty niewypłacalności, a pośrednio również na kwalifikację zobowiązań zaciągniętych po dacie niewypłacalności, a zatem ma wpływ na ewentualne zaistnienie negatywnej przesłanki ogłoszenia upadłości.

Obecnie obowiązująca definicja niewypłacalności przyczynia się do BARDZO WCZESNEGO określenia zaistnienia DATY NIEWYPŁACALNOŚCI po stronie dłużnika. Natomiast to przyczynia się do negatywnej kwalifikacji zobowiązań powstałych po tej dacie jako zobowiązań, które mogły istotnie zwiększyć stopień niewypłacalności.

Dlatego należy podchodzić z największą ostrożnością do zaciągania zobowiązań będąc osobą niewypłacalną. Dłużnik niewypłacalny chcący zaciągnąć kolejny dług winien wykazać się najwyższą racjonalnością w tym zakresie. Doprawdy trudno na chwilę obecną przewidzieć jak orzecznictwo podejdzie n.p. do zaciągania tzw. pożyczek chwilówek jako emergency credit (kredyt na pokrycie kosztów utrzymania do czasu znalezienia nowego źródła dochodu) już po dacie niewypłacalności. Zalecić należy wielką ostrożność w tym względzie.

Zmianę tej sytuacji przyniesie nadchodząca Nowa Upadłość 2016, która zmieni definicję niewypłacalności, co będzie skutkować możliwym przesunięciem ustalenia daty niewypłacalności na moment czasowo późniejszy.

Pomimo tego niekorzystnego brzmienia przepisu należy podkreślić, że istota Nowej Upadłości Konsumenckiej to również wysoki poziom luzu decyzyjnego sędziego ogłaszającego upadłość konsumencką. Każdy przypadek będzie rozpatrywany indywidualnie po uwzględnieniu całokształtu stanu faktycznego. Można być w tym względzie ostrożnym optymistą.